गंडूष व कवल

गंडूष म्हणजे तोंडात औषध धरून तेन गिळता केली जाणारी उपचारात्मकक्रिया. गंडूषासोबत कवल या क्रियेचाविचार ग्रंथांत नेहमी एकत्रितपणे केलेला आढळत असून हीसुद्धा थोड्याफार फरकाने गंडूषासारखी क्रिया आहे. दातातून कळयेणे, दात हालणे इत्यादीदातांचे आजार; तोंड बेचव होणे, दुर्गंध येणे, कोरड पडणे, घशातजळजळ होणे इत्यादी तोंडाचेआजार; मानेचे, डोक्याचे, डोळ्यांचे आजार तसेच जीभ, घसा, कान यांचे आजारयांत गंडूष आणि कवल लाभदायीठरते. गंडूष व कवल करण्यासाठीवारा येणार नाही अशा उबदारखोलीत रूग्णाला बसवावे. त्यानंतर त्याचे गळा, गाल, कपाळ, खांदे व मान यांनाशेकून हळूवारपणे दाबावे. गंडूष करावयाचे असल्यास तोंडात औषध गच्च भरूनघ्यावे. त्याचे प्रमाण इतके असावे कीजेणेकरून ते तोंडात फिरवतायेणे किंवा खुळखुळणे शक्य होणार नाही. त्यानंतर मान किंचित वरकरावी. तोंडात चिकटा येईपर्यंत तसेच नाक वडोळ्यांतून पाणी येईपर्यंत तेऔषध न गिळता धरूनठेवावे आणि त्यानंतर तेथुंकून द्यावे. कवल करताना वरीलप्रमाणेचक्रिया केली जाते; परंतुथोड्या कमी मात्रेत औषधघेऊन ते तोंडात खुळखुळवलेजाते. रोगानुसार असे साधारण तीन, पाच किंवा सात गंडूष किंवाकवल केले जातात. कवलव गंडूष करण्यासाठी औषधियुक्त तूप, तेल, दूध, मध, पाणी, मद्य या पातळपदार्थांचा वापर केला जातो. काही विशिष्ट अवस्थांमध्ये कवल करण्यासाठी पातळऔषधाऐवजी औषधींचे चाटण किंवा कल्क (वाटून बारीक केलेली औषधी वनस्पती) वापरलाजातो. गंडूष व कवल याक्रिया निरोगी व्यक्तीने रोज केल्या तरीचालतात. निरोगी व्यक्तीने कान, नाक, डोळे, तोंड यांचे आरोग्य टिकविण्यासाठी तीळ तेल किंवामांसरस (मांसाचे तुकडे पाण्यात शिजवून विशिष्ट पद्धतीने तयार केलेले सूप) यांचा कवल किंवा गंडूषकरावा असे आयुर्वेदात सांगितलेआहे.

Dr. Divya Prakash Pawar

BAMS, MS (Gynaecology And Obstetrics)

DYT [Diploma In Yoga Teacher (योग शिक्षिका)]

PGDEMS (Post Graduate Diploma in Emergency Medical Services)

DDN (Diploma In Diet And Nutrition)

MDPK (Master Diploma In Panchakarma)