गरोदरपणा व स्तनपानादरम्यान हायड्रेशन

अर्भकाच्यावाढीसाठी आणि तसेच माताव वाढते अर्भक ह्यांच्यामध्ये ऑक्सिजनचे, पोषणद्रव्यांचे आणि मोठ्या प्रमाणातपाण्याचे आदानप्रदान होण्यासाठी गरोदरपणा दरम्यान मातेच्या शरीरातील एकूण पाण्याच्या प्रमाणामध्येवाढ करण्यासाठी हायड्रेशन गरजेचे असते. गरोदरपणाच्या कालावधीत जवळपास १२ किग्रॅ इतक्यालक्षणीय वजन वाढीला प्रेरितकरते. ह्यामध्ये वजनातील बहुतांश वाढ ही पाण्याच्यास्वरूपात असते, आणि म्हणून निरोगीगरोदर स्त्रियांमधील एकूण शारीरिक पाणीहे ६-८ लिटरनेवाढते. गरोदरपणादरम्यान, मुख्यत्वे प्लाज्मा आकारमानाच्या विस्तारामुळे, मातेच्या रक्ताचे आकारमान हे गरोदरपूर्व पातळीच्यावर ४०-५०% पर्यंत वाढते. अर्भकाच्या सभोवताली असणारे, अॅम्निऑटिक द्रव्य हे मुख्यत्वे पाण्यानेबनलेले असते. त्याचे आकारमान ५०० ते १२००मिली दरम्यान कमी अधिक होतेआणि ते अर्भकासाठी पाण्याचासुरक्षित साठा तयार करते. प्लॅसेन्टामध्ये (नाळेमध्ये) सुमारे ५०० मिली पाणीसमाविष्ट असते, ज्याचे प्लॅसेन्टल वजन ८५% असते. अर्भकाला पाणी पुरविणारा हामहत्त्वपूर्ण अवयव आहे. मातेच्याशरीरामधील पाण्याचा वापर करून स्तनामधीलदूध तयार होते, दैनंदिनसामान्य हानीच्या तुलनेत, ८७% पाण्याला ७५०मिली/डी इतके दुधाचेप्रमाण हे मातेसाठी लक्षणीयप्रमाणात अतिरिक्त जल हानी समानअसते.

गरोदरपणा व स्तनपान ह्या दरम्यान हायड्रेशनची भूमिका गरोदरपणा दरम्यान मळमळीमुळे व उलटीमुळे त्यांच्या पाण्यावर व इलेक्ट्रोलाइट संतुलनावर अतिरिक्त ताण येतो. आयसोटोनिक इलेक्ट्रोलाइट द्रव्यासोबतच्या योग्य हायड्रेशन बारे द्रवपदार्थाच्या आणि इलेक्ट्रोलाइट्स च्या वाढी व गरजांची पूर्तता होते आणि डिहायड्रेशनला इष्टतम हायड्रेशनमुळे प्लेसेन्टा व्हस्क्युलरायझेशन साठी मदत होते. ह्यामुळे प्लॅसेन्टाद्वारे (नाळेद्वारे) पोषणद्रव्यांचे आणि संयुगांचे अर्भक-माता ह्याच्या मध्य आदान प्रदान होण्यास मदत (जलन्हासाला) प्रतिबंध होतो. हायड्रेशन हे अॅम्निऑटिक द्रवाच्या निर्मितीला साहाय्य करते. ह्या द्वारे मेकॅनिकल आघात, तापमानामधील फरक, आणि जीवाणुजन्यसंसर्ग ह्यांच्यापासून अर्भकाचे संरक्षण होण्याची आणि अर्भकाच्या फुप्फुसाच्या विकासाला साहाय्य करते. हायड्रेशनमुळे प्लाज्माचा आकार वाढण्याला चालना मिळते जे गरोदरपणा दरम्यान रक्तस्रावाच्या बाबतीत शारीरिक साठ्याची भूमिका बजावते. मलावरोध आणि मुत्रमार्गाच्या संसर्गाची पुनरावृत्ती होण्यास हायड्रेशन प्रतिबंध करते.

गरोदरस्त्रिया आणि स्तनपान प्रदान करणाऱ्या माता ह्यांच्या मधील जल संतुलन शारीरिक

जल संतुलन = (मिळणारे एकूण पाणी) –(जाणारे एकूण पाणी) + ६ ते ८ लिटर पाणी अर्भकाला साहाय्य करते + द्रव वातावरण

मातेच्यादुग्धोत्पादनामुळे पाण्याच्या पालकीची होणारी हानी (अंदाजे ६०० ते ७००मिली / डी मातेने पुरेशाप्रमाणात पाण्याचे सेवन करून भरूनकाढणे गरजेची असते. ऊर्जा ग्रहणातील आणि वजनातील वाढीमुळेगरोदर स्रियांच्या पाण्याच्या आवश्यकतेमध्ये वृद्धी होते. अंगावरचे दूध पाजणाऱ्या स्त्रियांमधीलपाण्याचे प्रमाण हे दूध नपाजणाऱ्या स्त्रियांमधील पाण्याचे सेवन, अधिक मातेच्या दुधातस्थानांतरीत होणारे पाण्याचे प्रमाण, अंदाजे ६०० ते ७००मिली/डी, ह्याच्याशी समतुल्यअसायला हवे.

गरोदरपणाव स्तनपान ह्यादरम्यान द्रव पदार्थांच्या ग्रहणासाठीमार्गदर्शक निर्देश

प्रौढस्वी – २२०० मिली/डी

गरोदरस्वी – ४८०० मिली/डी

दूधपाजणारी स्त्री – ५५०० मिली/डी

Dr. Divya Prakash Pawar

BAMS, MS (Gynaecology And Obstetrics)

DYT [Diploma In Yoga Teacher (योग शिक्षिका)]

PGDEMS (Post Graduate Diploma in Emergency Medical Services)

DDN (Diploma In Diet And Nutrition)

MDPK (Master Diploma In Panchakarma)