दोष (त्रिदोष)

divipawar94
Jun 23, 2021
1 min read

व्यवहारातदोष हा शब्द उणीवकिंवा व्यंग या अर्थाने वापरलाजातो. आयुर्वेदात मात्र दोष हा शब्दशरीर आणि मनाच्या क्रियातसेच शरीरातील अवयवांची रचना यांसाठी प्राधान्यानेकारणीभूत असलेल्या घटकांसाठी वापरला जातो. दोष मुळात दोनप्रकारचे असतात — शारीरदोष आणि मानसदोष. वात, पित्त व कफ हेतीन दोष व त्यांचेप्रत्येकी पाच प्रकार यांनाशारीरदोष म्हणतात. मनाचा विचार करताना सत्त्व, रज, तम यांनामानसदोष म्हणतात. परंतु, केवळ दोष असाशब्द अधिकवेळा शारीरदोषांकडे निर्देष करतो. तर सत्त्व, रज, तम यांविषयी बोलताना मानसदोष असा उल्लेख मिळतो. वात, पित्त, कफ हे तीनघटक शरीर व्यापार चालविण्यासाठीआवश्यक आहेत. उदा., अन्नाचे पचन होण्याची क्रियापित्तामुळे (पाचक पित्त) होते. शरीराच्या ठिकाणी असलेले अनेक गुणात्मक भावहीया तीन दोषांच्या परस्परसंयोगाने किंवा एकेकट्यानेही निर्माण होतात.

शरीरातीलप्रत्येक घटकाच्या ठिकाणी असणारी रचनात्मक वैशिष्ट्ये देखील वात, पित्त वकफ यांनी प्रेरित असतात. उदा., हाडांमध्ये असणारी सच्छिद्रता वाताच्या प्रेरणेने असते. मनाचा व्यापारही शारीरदोषांनी प्रभावित होतो. दोषांच्या व्यापक कार्यक्षेत्रामुळे वात, पित्त, कफयांपैकी एकाच्याही ठिकाणी विकृती निर्माण झाली, तर त्याच्याशी संबंधितशरीर घटकांमध्ये क्रियात्मक किंवा रचनात्मक विकृती निर्माण होते. थोडक्यात या तीन दोषांमधीलसंतुलन म्हणजेच शरीराचे संतुलन होय. मनुष्य शरीराचीरोगी अथवा निरोगी अवस्थाही या संतुलनावर अवलंबूनआहे. प्रत्येक दोषाचे असंतुलन झाल्यावर उद्भवणारी लक्षणे ‘क्षय’ आणि ‘वृध्दी’ या संज्ञांद्वारे वर्णिलेलीआहेत. याला ‘दोषांच्या गती’ असे म्हणतात. दोषांच्याअसंतुलनामुळे होणारी रोगनिर्मिती ही टप्प्याटप्प्याने होते. प्रत्येक टप्प्यावर उपचाराची संधी उपलब्ध असते, जी टप्प्यानुसार बदलते. उपचारांच्या दृष्टीकोनातून रोगनिर्मितीसाठी होणारा दोषांचा हा प्रवास ‘षट्क्रियाकाल’ यासंज्ञेद्वारे वर्णिलेला आहे. प्रत्येक मनुष्यातहे दोष एका विशिष्टप्रमाणात (अनुपातात) असतात. याला ‘प्रकृती’ असे म्हणतात. हेप्रमाण स्त्री व पुरुष यांच्याबीज संयोगाच्या वेळी निश्चित होतेआणि ते आयुष्यभर कायमराहते. ही प्रकृती विशिष्ट परिक्षणाद्वारे ओळखता येते.

टीप - वरील कोणतेही उपचार आयुर्वेद तज्ञांच्या सल्ल्याने करावेत.