धातु (आयुर्वेद)

आयुर्वेदानुसार ‘धातु’ या शब्दाचा अर्थ शरीराला धारणकरणारे घटक असा होतो. ‘धातु’ शब्दातील ‘धृ-धारयति’ या क्रियापदाचा अर्थधारण करणे, पोषण करणे असाहोतो. शरीरातील असे घटक जेशरीराला आधारभूत आहेत, त्या सर्वांचा समावेशआयुर्वेदामध्ये ‘धातु’ या शब्दाच्या अंतर्गतकेलेला आहे. आयुर्वेदीय ग्रंथातरस, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा, शुक्र हे सात धातूसांगितले आहेत. सुश्रुत संहितेत वात, पित्त, कफहे तीन दोष आणिमल, मूत्र हे जोपर्यंत शरीरातयोग्य प्रमाणात असतात, तोपर्यंत त्यांचा समावेश धातूंमध्ये करावा असे सांगितले आहे. धातूंच्या मोजमापाबाबतग्रंथांत वर्णन आहे. आयुर्वेदात प्रत्येकधातूच्या मोजमापाचे सामान्यीकरण केलेले नसून ते व्यक्तीपरत्वेवेगवेगळे मानलेले आहे आणि तेवस्तुमानाच्या भाषेत मोजावयास सांगितले आहे. आपण जोआहार घेतो त्याच्या सारभागापासून आहाररस तयार होतो. आहाररसापासूनरसधातू तयार होतो. रसधातूच्याकाही अंशांपासुन रक्तधातू तयार होतो. याचाचअर्थ आपल्या आहारात ज्या धातूला अनुकूलअसे घटक असतील त्यानुसारक्रमाने पुढील धातू तयार होतात. धातूंची गुणवत्ता शरीरात उत्तम असेल, तर त्यासाठी ‘धातुसारता’ याशब्दाचा वापर केलेला आहे. उदा., ज्या व्यक्तीमध्ये रसधातूउत्तम असेल तर तीव्यक्ती रससार होय. ही सारतातपासण्यासाठी विविध परिक्षा वर्णन केलेल्या आहेत. रोजच्या कामांमुळे तसेच आजारामुळे याधातूंमध्ये अवास्तव वाढ किंवा झीजहोत असते. अशावेळी जो धातू कमीझाला त्या धातूंच्या समानगुणधर्माचा आहार घ्यावा. उदा., मांसाहार केला तर मांसधातूवाढतो. नारळाचे पाणी प्यायल्याने रसधातूचीझीज भरून निघते. निरोगीव्यक्तीची व्याख्या करताना ‘समधातु’ हा शब्द ग्रंथकारांनी वापरलाआहे. म्हणजे ज्या व्यक्तीच्या शरीरातसातही धातू योग्य प्रमाणातअसतात, ती व्यक्ती निरोगीअसते. म्हणून आयुर्वेद शास्त्राच्या प्रयोजनाचा एक भाग धातूसाम्यराखणे असा होतो. धातूंचाउल्लेख शरीराचे मूळ कारण असाहीकेलेला आहे.

Dr. Divya Prakash Pawar

BAMS, MS (Gynaecology And Obstetrics)

DYT [Diploma In Yoga Teacher (योग शिक्षिका)]

PGDEMS (Post Graduate Diploma in Emergency Medical Services)

DDN (Diploma In Diet And Nutrition)

MDPK (Master Diploma In Panchakarma)