वातदोष

divipawar94
Jun 24, 2021
1 min read

शरीरातीलतीन दोषांपैकी एक दोष म्हणजेवात. वातालाच वायू असेही म्हणतात. वात आवश्यक प्रमाणात शरीरात असताना शरीरातील विविध व्यापार सुरळीत चालण्यास मदत करतो. मात्रआवश्यक प्रमाणापेक्षा कमी किंवा अधिकझाल्यास वातामुळे रोग उत्पन्न होतात, म्हणून त्याला दोष म्हणतात. हादोष डोळ्यांनी दिसणारा नसला तरी त्याच्यागुणांमुळे व कामांमुळे त्याचेअस्तित्व सिद्ध होते. वातदोष कोरडा, हलका, थंड, खरखरीत, वेगवान, शक्तिवान व खोलवर जाणाराअसतो. वात सर्व शरीरव्यापीअसला तरी मांडी, अस्थीव त्वचा ही वाताची प्रमुखस्थाने आहेत. डोळे, कान, नाक, त्वचाव जीभ या पाचज्ञानेंद्रियांना आपापल्या जाणण्याच्या विषयांकडे प्रेरित करणे व त्यात्या विषयांचे ग्रहण करवून देणे तसेच मनालाप्रेरणा देणे व त्यावरनियंत्रण ठेवणे ही कामे वातामुळेचहोतात. कार्य व कार्यक्षेत्राच्या दृष्टीने वाताचेपुढील पाच प्रकार सांगितलेआहेत : प्राण, उदान, व्यान, समान व अपान. प्राणवायूचे मुख्य कार्यक्षेत्र डोके, कान, जीभ, नाकपुड्याहे आहे. थुंकणे, शिंकायेणे, ढेकर येणे, अन्नव श्वास शरीरात घेणे या क्रियाप्राणवायूमुळे होतात. उदान वायूचे मुख्यकार्यक्षेत्र नाभी, छाती व घसाहे असून यामुळे बोलण्याचीप्रक्रिया होते. याशिवाय शरीराचा उत्साह, बळ, कांती कायमराखणे व कोणतेही कामकरण्यासाठी शरीराला प्रेरित करणे हे उदानवायूचे कार्य होय. समान वायूहा जाठराग्नीच्या जवळ राहून त्यालाप्रज्वलित ठेवतो व अन्नपचनात मदतकरतो. व्यान वायूचे मर्यादितअसे कार्यक्षेत्र नसून संपूर्ण शरीराचीहालचाल करणे, अंगाचा संकोच करणे, पापण्यांची उघडझाप करणे, जांभई देणे इत्यादी क्रिया व्यानामुळे घडतात. अपानाचे मुख्य कार्यक्षेत्र मूत्राशय, गुद, प्रजननाशी संबंधीतअवयव व मांड्या हेहोत. अपानामुळे मल, मूत्र हेशरीराबाहेर फेकले जातात. तसेच पुरुष शरीरातूनशुक्र आणि स्त्रीशरीरातून रजव गर्भ यांना बाहेरकाढण्याचे कामही अपानामुळे होते.

टीप - वरील कोणतेही उपचार आयुर्वेद तज्ञांच्या सल्ल्याने करावेत.