विरेचन

divipawar94
Jun 23, 2021
2 min read

विरेचन हे आयुर्वेदात वर्णन केलेल्या पंचकर्मांपैकी एक कर्म होय. विरेचन म्हणजे विशेष प्रकारचे रेचन अर्थात शौचाच्या मार्गाने शरीराची शुद्धी करणे होय. शास्त्रोक्त पद्धतीने घडवून आणलेले जुलाब असे याचे स्वरूपअसते. परंतु, येथे शौचमार्गाने केवळ विष्ठा बाहेर काढणे अभिप्रेत नसून जुलाबांद्वारे शरीरातील वाढलेले दोष बाहेर काढणेअपेक्षित असते. त्यासाठी काही विशिष्ट औषधांचावापर केला जातो. त्वचारोग, कावीळ, प्लीहारोग, नागीण, जलोदर, हातापायांची आग होणे अशाअनेक व्याधीत विरेचन दिले जाते. विरेचनाचेकार्य शरीरातील वात, पित्त वकफ या दोषांपैकी प्रामुख्यानेपित्त ह्या दोषावर होते. विरेचन ही पित्ताने होतअसलेल्या रोगांवरील श्रेष्ठ चिकित्सा सांगितली आहे. पित्त हेप्रामुख्याने शरीरातील जठर, आतडे ह्यापचनसंस्थेतील अवयवांत असते. जेव्हा पित्तामुळे विविध रोग होतात, तेव्हाह्या वाढलेल्या पित्ताला सर्वात जवळच्या मार्गाने म्हणजे आतड्यातून शौचावाटे बाहेर काढणे हा सर्वोत्तम उपायआहे. त्यासाठी दिली जाणारी औषधेअधोगामी म्हणजे खालच्या दिशेला येण्याच्या स्वभावाची असतात. त्यामुळे ही औषधे सेवनकेल्यावर सर्व शरीरातील पित्तदोषखालच्या दिशेला पोटात आणून शौचावाटे बाहेरकाढतात. विरेचन करण्यापूर्वी शरीरात विविध ठिकाणी पसरलेल्या पित्तादि दोषांना पातळ करून पोटातआणणे आवश्यक असते. त्यासाठी प्रकृतीनुसार तीन, पाच किंवासात दिवस साधे किंवाऔषधी तूप वाढत्या प्रमाणातपिण्यास दिले जाते. तसेचसर्व अंगास तेलाचे मालीश करून वाफेने शेकदिला जातो. आदल्या दिवशी रात्री पित्त वाढविणारा आहार देऊन दुसरेदिवशी सकाळी जुलाबाचे औषध दिले जाते. यानंतर काही काळात रूग्णासशौचाचे वेग येऊ लागतात. हे वेग नैसर्गिकरित्या थांबूनशरीरशुद्धीची लक्षणे दिसल्यावर रूग्णास त्या दिवशी संपूर्णआराम दिला जातो. दुसऱ्यादिवसापासून पातळ पेज, दाटपेज, मुगाचे कढण, मऊ भात, खिचडी अशा क्रमाने हळूहळूआहार सात दिवसांपर्यंत वाढविलाजातो व सातव्या दिवसानंतरनेहमीचे जेवण सुरू केलेजाते.

संदर्भ :

चरकसंहिता — कल्पस्थान अध्याय १ श्लोक ४, १४.

चरकसंहिता — सिद्धिस्थान अध्याय १ श्लोक ११; अध्याय २ श्लोक १३.

चरकसंहिता — सूत्रस्थान अध्याय १५ श्लोक १७; अध्याय २५ श्लोक ४०.

टीप - वरील कोणतेही उपचार आयुर्वेद तज्ञांच्या सल्ल्याने करावेत.